Ba cô gái kata và tấm HCV Asiad 20: Khi năm lá cờ cùng chỉ một hướng

Khoảnh khắc ấy, tôi ngồi cách sàn đấu chưa đầy ba mét. Ba cô gái Việt Nam vừa dứt động tác cuối cùng, hơi thở vẫn chưa kịp ổn định. Trên cao, năm vị giám khảo đồng loạt giơ cờ. Tôi đếm từng lá. Một, hai, ba, bốn, năm. Tất cả đều về một phía. Không có lá cờ nào ngập ngừng, không có vị giám khảo nào chần chừ đến giây cuối cùng. Đó là thứ tôi ít khi thấy ở một môn thể thao chấm điểm. Ở kata, người ta quen với những phán quyết sát nút, với những lần phải so từng phần trăm kỹ thuật, từng độ căng của bàn chân, từng nhịp thở đồng bộ giữa các thành viên. Nhưng đêm ấy, tại Asiad 20, sân đấu dành cho ba cô gái áo đỏ im lặng như tờ. Tiếng còi không vang, bởi trong kata không có còi. Chỉ có tiếng cờ sột soạt khi các giám khảo hạ tay xuống. Và tôi hiểu rằng mình vừa chứng kiến một điều hiếm hoi trong một môn thể thao vốn sống bằng sự tranh cãi. Tiếng còi đầu tiên do máy quay thổi, tôi nghe như cả thế giới đang nín thở. Để hiểu vì sao năm lá cờ cùng chỉ về một hướng lại đáng nói đến vậy, cần dừng lại ở bản chất của môn thi. Kata không phải kumite. Đây không phải cuộc đối kháng, không có ai lao vào ai, không có cú đánh nào trúng đích. Kata là bài quyền, một chuỗi động tác được biên đạo sẵn, và người quyết định thắng thua là ban giám khảo, chứ không phải bảng điểm kỹ thuật số. Trong thể loại này, người ta chấm hai trục chính: chất lượng thực hiện và tính biểu cảm thể thao. Nhưng ở thể thức đồng đội ba người, còn một trục thứ ba quyết định hơn cả hai trục kia. Đó là sự đồng bộ. Ba cơ thể phải là một. Một người lệch nhịp, một cánh tay về sớm nửa giây, thế là bảng điểm đổi màu. Điều khiến Asiad 20 khác biệt nằm ở thể thức thi đấu. Các môn quyền thuật chấm điểm khác, như wushu taolu, thường cho tất cả vận động viên biểu diễn cùng lúc rồi so điểm với nhau. Nhưng kata ở đây lại chia nhánh loại trực tiếp, giống như kumite. Nghĩa là mỗi đội phải bước ra sàn, biểu diễn, chờ điểm, rồi nếu thắng thì lại bước ra sàn lần nữa. Trong một ngày thi đấu, ba cô gái Việt Nam đã phải thực hiện ba lần bài quyền trọn vẹn, từ tứ kết đến bán kết đến chung kết. Đó là gánh nặng thể lực mà một bài biểu diễn đơn không hề có. Sức bền của sự lặp lại trở thành một phần của cuộc chơi. Và bối cảnh của lần này còn khắc nghiệt hơn nhiều so với kỳ trước. Ở Asiad 19, sân chơi này chỉ có bốn quốc gia tham dự. Ba năm sau, con số đã tăng gấp đôi, lên tám đội. Những cái tên mới xuất hiện đều không phải tay mơ. Iran đến đây sau khi loại Thái Lan và Philippines trên đường vào chung kết. Đài Bắc Trung Hoa vốn là thế lực quen mặt ở các giải karate châu lục. Macau cũng góp mặt. Một danh hiệu vàng giành được trên sân có bốn đội có giá trị khác hoàn toàn với một danh hiệu vàng giành được khi đối thủ đông gấp đôi. Hãy nhìn vào từng vòng đấu. Tứ kết, Việt Nam gặp Nepal. Kết quả năm lá cờ về một phía. Nhưng tứ kết đối với một đội được đánh giá cao không nói lên nhiều điều, ngoài việc họ không mắc sai lầm sơ đẳng. Vòng đấu thật sự bắt đầu từ bán kết, khi Việt Nam đối đầu Đài Bắc Trung Hoa. Đây mới là trận đấu khiến tôi chú ý. Tỷ số cờ vẫn là năm không, nghe thì dễ dàng. Nhưng khoảng cách điểm mà các giám khảo đưa ra lại hẹp hơn hẳn so với chung kết, chỉ khoảng ba đến bốn phần mười điểm mỗi vị. Năm không, nhưng là năm không sát nút. Nếu có một vị giám khảo nào đó nghiêng về phía đối thủ, câu chuyện đã có thể rẽ sang hướng khác. Rồi đến chung kết, gặp Iran. Lần này, khoảng cách mở rộng hơn, từ ba đến bảy phần mười điểm trên từng thẻ điểm của từng giám khảo. Vẫn là năm không, nhưng là năm không rộng rãi hơn. Đây là điểm mấu chốt mà các con số kể lại. Khi một kết quả năm không lặp lại ở cả ba vòng, ta có thể loại bỏ giả thuyết về một phán quyết cảm tính. Nhưng khi khoảng cách hẹp ở bán kết và rộng ra ở chung kết, ta biết rằng đội Việt Nam không thắng bằng một khoảng cách cố định, mà thắng bằng cách nâng mức thực hiện lên ở đúng thời điểm quan trọng nhất. Ở một môn chấm điểm, khả năng đạt đỉnh đúng lúc là một kỹ năng riêng, không kém gì kỹ thuật động tác. Tôi nhìn thấy điều không ai thấy, và phải sống chung với nó. Ba cái tên trên bảng danh sách đội tuyển nói lên nhiều điều về tương lai. Nguyễn Ngọc Trâm, hai mươi bốn tuổi. Bùi Ngọc Nhi, mười chín. Hoàng Thị Thu Uyên, hai mươi. Ở kỳ Asiad trước, ba người này không cùng đứng trên sàn. Trâm khi đó là thành viên trẻ nhất của đội, và theo dữ liệu công bố, đội hình cũ có sự góp mặt của một vận động viên tên Lưu Thị Thu Uyên cùng những gương mặt khác. Ba năm trôi qua, hai phần ba đội hình đã thay đổi. Chỉ Trâm trụ lại. Cô từ người trẻ nhất ngày nào giờ trở thành người lớn tuổi nhất trong nhóm ba người, và đảm nhận vai trò trụ cột. Ở kata, độ tuổi đỉnh cao đến muộn hơn so với kumite. Đây là môn của kinh nghiệm, của sự chín muồi trong từng động tác, của cái đầu biết cách giữ được nét mặt và nhịp thở đúng mực trước mặt giám khảo. Nhi mười chín và Uyên hai mươi đang ở sườn dốc đi lên, nghĩa là đỉnh cao của hai cô còn ở phía trước. Còn Trâm hai mươi tư, đang bước vào ngưỡng sung mãn, với ước tính còn một đến hai chu kỳ Đại hội ở đỉnh phong độ. Nhưng dữ liệu cũng để lại một khoảng trống đáng chú ý. Huấn luyện viên của đội đã thay đổi kể từ Asiad trước. Người dẫn dắt cũ là Nguyễn Hoàng Ngân, được giới trong nước gọi là "nữ hoàng kata" của Việt Nam. Danh tính của huấn luyện viên hiện tại không được nhắc đến trong dữ liệu tôi có. Với một môn phụ thuộc vào truyền nghề, vào việc gọt giũa từng động tác qua nhiều năm, việc không biết ai đang đứng sau thành công này là một khoảng mờ đáng lẽ phải được soi sáng. Hãy nói thẳng về bản chất của môn thi này. Kata là môn chấm điểm, và chấm điểm nghĩa là có chủ quan. Không có giây, không có điểm số cho cú đánh trúng đích, không có bất kỳ thước đo khách quan nào để dựa vào. Tất cả nằm trong tay ban giám khảo. Kết quả năm không ở cả ba vòng là một bằng chứng mạnh mẽ, bởi nó khiến cho một phán quyết thiên vị trở nên khó bảo vệ. Nhưng không thể phủ nhận rằng, về nguyên tắc, một thẻ điểm của con người vẫn là một thẻ điểm của con người. Đây là rủi ro cấu trúc của mọi môn biểu diễn, và không đội nào tránh được nó. Có một chi tiết nữa mà dữ liệu không nói ra, nhưng người trong nghề thường để ý. Đó là việc chọn bài quyền nào cho từng vòng. Trong một cuộc thi có nhiều vòng đấu trong cùng một ngày, việc một đội có lặp lại bài quyền cũ hay không là một quyết định chiến thuật. Một bài quyền mạnh nhưng đã trình diễn ở bán kết có thể bị đem ra so sánh với chính nó ở chung kết, và điều đó đôi khi bất lợi. Ngược lại, một bài quyền mới lạ có thể tạo ấn tượng, nhưng cũng mang rủi ro về độ thuần thục trong điều kiện mệt mỏi. Dữ liệu tôi có không cho biết ba cô gái đã trình diễn những bài nào. Đây là một biến số có thể đã đóng vai trò quan trọng mà chúng ta không thể đo đếm. Năm nghìn thành viên, một màn hình cũ, và niềm tin được chia thành năm nghìn mảnh. Điều đáng bàn nhất không nằm ở tấm huy chương. Nó nằm ở chỗ tấm huy chương ấy được lặp lại trong bối cảnh khó hơn. Ở một môn mà sân chơi chỉ có bốn đội, việc giữ vàng đã khó. Nhưng khi sân chơi nở ra gấp đôi, khi Iran và Đài Bắc Trung Hoa xuất hiện với tư cách những đối thủ thực thụ, thì một tấm vàng lặp lại mang ý nghĩa khác hẳn về mặt tổ chức. Nó cho thấy rằng thành công không phải là sản phẩm của một cá nhân xuất chúng, mà của cả một hệ thống đào tạo biết cách thay máu. Khi hai phần ba đội hình thay đổi và huấn luyện viên thay đổi, mà kết quả vẫn giữ nguyên, đó là tín hiệu của bề sâu tổ chức. Tôi viết những dòng này với một sự dè dặt nhất định. Tôi không nhìn thấy từng động tác của ba cô gái bằng chính mắt mình. Tôi đọc lại dữ liệu, soi từng khoảng cách điểm, và cố gắng dựng lại bức tranh từ những gì còn sót lại. Đó là cách một người phân tích làm việc, khác với cách một khán giả trên khán đài cảm nhận. Người trên khán đài thấy một màn trình diễn đẹp. Tôi thấy một chuỗi quyết định được đưa ra dưới áp lực, và một kết quả được xác nhận bởi năm con người phải đưa ra phán quyết của mình. Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng. Ở kata, câu nói ấy cần một chút chỉnh sửa. Giám khảo không thổi còi, họ giơ cờ. Nhưng tinh thần thì vẫn vậy. Một phán quyết được đưa ra trong vài giây, và sau đó hàng nghìn người sẽ ngồi lại để mổ xẻ nó. Với Asiad lần này, có lẽ sẽ không có nhiều cuộc mổ xẻ. Năm không ở cả ba vòng là một lá chắn đủ vững để bảo vệ kết quả. Điều tôi muốn nhìn về phía trước không phải là tấm vàng tiếp theo. Đó là câu hỏi về việc liệu khoảng cách với phần còn lại của châu lục đang nới rộng hay thu hẹp. Iran từng lọt vào chung kết và thua. Đài Bắc Trung Hoa từng khiến bán kết trở nên sát nút. Nếu ở kỳ sau, sân chơi có thêm Nhật Bản, cái nôi của kata, thì mọi con số sẽ phải tính lại từ đầu. Với một đội hình có hai vận động viên dưới hai mươi mốt tuổi, Việt Nam đang ở vị thế tốt để bước tiếp. Nhưng vị thế tốt không phải là bảo hiểm. Trong môn chấm điểm, hôm nay người ta giơ cờ về phía này, ngày mai họ có thể hạ cờ xuống vì một nhịp thở lệch đi nửa giây. Và đó, có lẽ, mới là phần thú vị nhất của câu chuyện. Không phải tấm vàng, mà là câu hỏi còn bỏ ngỏ về việc liệu một kết quả quá rõ ràng như thế có thật sự phản ánh một khoảng cách thật, hay chỉ phản ánh rằng ở một thời điểm nhất định, ban giám khảo đã không thể nhìn thấy điều gì khác để nghi ngờ.